If you're seeing this message, it means we're having trouble loading external resources on our website.

Егер веб фильтрлерін қолдансаң, *.kastatic.org мен *.kasandbox.org домендері бұғатталмағанын тексер.

Негізгі бет

Мендельдік емес тұқым қуалауға шолу

Негізгі терминдер

ТерминМағынасы
Толымсыз доминанттылықБір аллель екіншісінен толық басым түспейтін тұқым қуалаушылық түрі
КодоминанттылықГетерозиготада кі аллель де бірдей байқалатын тұқым қуалаушылықтың түрі
Бірнеше аллельдерЕкіден көп аллельмен басқарылатын ген
ПлейотропияБір геннің бірнеше белгілерге әсер етуі
Летальды аллельЖеке ағзаның өліміне әкеліп соғатын аллель
Полигенді қасиетБірнеше гендермен басқарылатын белгілер

Жеке гендерге байланысты вариациялар

Мендель заңдарының кейбір өзгерістері жеке гендерді қамтиды.
  • Толымсыз доминанттылық. Екі аллельдің екеуі де болған кезде, Мендель ережелеріндегідей біреуінің фенотипті толықтай көрінудің орнына, екеуінің аралық фенотипі байқалады.
    Бұған есінек өсімдігі мысал бола алады. Гомозиготалы ақ гүлді өсімдік (CАCА) пен гомозиготалы қызыл гүлді өсімдікті (CҚCҚ) шағылыстыру нәтижесінде күлгін гүлді (CҚCА) ұрпақ пайда болады.
  • Кодоминанттылық. Мендель ережелеріндегідей біреуінің фенотипті толықтай көрінудің орнына екеуінің де бірдей деңгейде байқалуы.
Жолақ плимутроктағы кодоминанттылық. Сурет дереккөзі: Wikimedia, CC BY 2.0.
Тауықтың кейбір түрлерінде қара қауырсындылардың аллелі ақ қауырсындылардың аллелімен кодоминантты болып келеді. Қара тауық пен ақ тауықтың шағылыстыру нәтижесінде қауырсынында ақ та, қара да түстері бар тауық пайда болады.
  • Бірнеше аллельдер. Мендель бұршақ гендерінің тек екі аллелін зерттеді, бірақ табиғатта кездесетін популяцияларда берілген геннің бірнеше аллельдері болатын жағдайлар жиі кездеседі.
    Сурет дереккөзі OpenStax, CC BY 3.0
    Қояндардың төрт түрлі аллельдері түрінде келетін терісінің түсі ( C ген) бұған мысал бола алады: C, cch, ch және c.
  • Плейотропия. Кейбір гендер тек бір емес, бірнеше белгілерге әсер етеді.
    Ingrid Lobo1-ның дәл сондай диаграммасына негізделген.
Бұған бірнеше белгілерге (әдеттен тыс бой ұзындығы, жіңішке саусақтар мен бақайлар, линзалардың дислокациясы және жүрек аурулары) себеп болатын Марфан синдромы мысал бола алады. Бұл симптомдардың тікелей байланысы көрінбесе де, олардың барлығы жалғыз геннің мутациясынан тарағаны белгілі.
  • Летальды аллельдер. Кейбір гендерде гомозигота немесе гетерозигота кезінде тіршілік етуді болдырмайтын аллельдер бар.
Тіршілік етуге зиян келтіретін летальды аллельге тышқанның терісін сарыға бояйтын, өздігінен пайда болатын сары аллель мысал бола алады. Гомозиготалы (АСАС) генотипті тышқандар даму кезінде ерте өледі. Бұл нақты аллель доминантты болғанымен, летальды аллельдер доминантты немесе рецессивті бола алады және гомозиготалы я гетерозиготалы шарттарда байқалуы мүмкін.

Полигенді тұқым қуалау және қоршаған орта әсерлері

Бой, терінің түсі, көздің түсі, ауру қаупі сынды көптеген белгілер бірнеше факторлармен реттеледі. Бұл генетикалық, қоршаған орта факторлары немесе екеуі де болуы мүмкін.
  • Полигенді тұқым қуалаушылық. Кейбір қасиеттер полигенді, яғни олар бірнеше гендермен басқарылады. Полигенді тұқым қуалаушылықта белгілер айқын категорияларға бөлінудің орнына, көбінде фенотиптік спектрді құрайды.
    Адам терісінің түсінің кестесі. Сурет дереккөзі Wikimedia, CC BY-SA 4.0
Бірнеше гендермен басқарылатын адамдардың терісінің пигментациясы осыған мысал бола алады.
  • Қоршаған орта әсерлері. Шын өмірдегі белгілердің көпшілігі тек генотиппен емес, сонымен қатар генотиптің фенотипте қалай көрінетініне әсер ететін қоршаған орта факторларымен де анықталады.
    Топырақтың рН ауытқуына байланысты көк және күлгін түсті гортензия. Сурет авторы Lynn Greyling, Public domain
Гортензия гүлі осыған мысал бола алады. Генетикалық тұрғыдан бірдей гортензия гүлі топырақтағы рН мөлшеріне байланысты көк түстен күлгін түске дейін өзгеруі мүмкін.

Жалпы қателіктер мен қате түсініктер

  • Кейбір адамдар плейотропия мен полигенді тұқым қуалаушылықты шатыстырады. Бұл екеуінің басты айырмашылығы: плейотропияда бір ген бірнеше белгілерге әсер етеді (мысалы Марфан синдромы), ал полигенді тұқым қуалаушылықта бір белгі бірнеше гендермен басқарылады (мысалы тері пигментациясы).
  • Кодоминанттылық пен жартылай доминанттылық бірдей емес. Кодоминанттылықта ешқай аллель доминантты емес, яғни екеуі де гетерозиготада бірдей байқалатын болады. Жартылай доминанттылықта аралас гетерозигота (фенотипі қызыл және ақ болған күлгін гүл сияқты) болады.