If you're seeing this message, it means we're having trouble loading external resources on our website.

Егер веб фильтрлерін қолдансаң, *.kastatic.org мен *.kasandbox.org домендері бұғатталмағанын тексер.

Негізгі бет

Тұқым қуалаушылық туралы жалпы түсінікпен таныстыру

Негізгі терминдер

ТерминМағынасы
ГенетикаБиологиялық тұқым қуалаушылықты зерттейтін ғылым
БелгіЖеке тұлғаның ерекше сипаттамасы
ГенАта-анадан ұрпаққа берілетін тұқым қуалаушылық бірлігі
АллельГеннің әртүрлі формаларының бірі
ГенотипАғзаның генетикалық құрамы (мысалы: TT)
ФенотипАғзаның физикалық сипаттамалары (мысалы: ұзын)
Доминантты аллельБасқа аллельге қарағанда басым, фенотипте көрінетін аллель
Рецессивті аллельТек доминантты аллель болмаған жағдайда ғана көрінетін аллель
ГомозиготалыБелгілі бір ген үшін екі бірдей аллельдің болуы
ГетерозиготалыБелгілі бір ген үшін екі түрлі аллельдің болуы
Пеннет торыГенетикалық будандастыру нәтижесінде пайда болған генотиптер мен фенотиптерді болжау үшін қолданылатын диаграмма

Мендельдік тұқым қуалау

Грегор Мендель бұршақ өсімдіктерінен бақылаған тұқым қуалау заңдылықтары қазіргі генетиканың негізін қалайды.
Мендель бойынша белгілерді "тұқым қуалайтын элементтер" анықтайды, олар гендер деп аталады. Гендер әр түрлі нұсқаларда немесе аллельдерде болады, доминантты аллельдер рецессивті аллельдерге басым болып, айқын көрінеді. Рецессивті аллельдер доминантты аллель болмаған кезде ғана пайда болады.
Жыныстық жолмен көбейетін организмдердің көпшілігінде әр ген үшін екі аллель болады (әр ата-анадан біреуден). Бұл жұп аллельдер генотип деп аталады және дененің сыртқы түрін немесе фенотипін анықтайды.

Мендельдің заңдары

Ажырау және тәуелсіз тұқым қуалау заңдары. Wikimedia сайтынан өзгертіліп алынған, қоғамдық игілік
Ағзада гаметалар түзілген кезде, әрбір гаметалар геннің кездейсоқ бір көшірмесін ғана алады. Бұл ажырау заңы деп аталады.
Мендельдің екінші заңы - тәуелсіз тұқым қуалау заңы, онда бір геннің аллельдері басқа геннің аллелдерінен гаметаларға тәуелсіз сұрыпталады деген.

Пеннет торлары және ықтималдық

Пеннет торы генетикалық шағылыстурулардан пайда болатын ұрпақтың генотипі мен фенотиптерін болжау үшін қолданылады. Төменде бір генді немесе моногибридті будандастыру бейнеленген.
Моногибридті Пеннет торы. Сурет OpenStax сайтынан өзгертілді, CC BY 4.0
Организмнің феноитпі гомозиготалы немесе гетерозиготалы екендігін айқындау үшін талдаушы будандастыруды қолдануға болады.
Талдаушы будандастырудың мысалы. Сурет OpenStax сайтынан өзгертілді, CC BY 4.0
Пеннетт торларын моногибридті шағылыстырудағы негізгі ережелерді сақтай отырып, екі генді немесе дигибридті шағылыстыру үшін пайдалануға болады. Алайда, бұл кезде гаметалар саны көбірек болғандықтан, кестеде торлар көбірек болуы керек.
Дигибридті будандасытру. Сурет OpenStax сайтынан өзгертілді, CC BY 4.0.

Генетикадағы ықтималдықтар

Пеннет торларына қатысты екі ықтималдық ережесі көбейту ережесі және қосу ережесі болып табылады.
Көбейту ережесінде екі (немесе одан да көп) тәуелсіз оқиғаның бірге пайда болу ықтималдығын жеке оқиға ықтималдығын көбейту арқылы есептеуге болатындығы айтылған.
Пеннет торының көмегімен орындалған қосу ережесінің мысалы.
Кейбір генетика мәселелерінде сізге бірнеше оқиғаның кез келген біреуінің пайда болу ықтималдығын есептеу қажет болуы мүмкін. Бұл жағдайда сізге тағы бір ықтималдық ережесін - қосу ережесін қолдану қажет болады. Қосу ережесі бойынша, бірін-бірі жоққа шығаратын бірнеше оқиғаның кез келгенінің пайда болу ықтималдығы оқиғалардың жеке ықтималдылықтарының қосындысына тең.
Пеннет торының көмегімен орындалған қосу ережесінің мысалы.

Жалпы қателіктер мен қате түсініктер

  • Доминантты белгілер әрдайым жиі кездеседі. Кейбір адамдар доминантты белгіні популяцияда жиі кездеседі деп ойлауы мүмкін, бірақ "доминант" термині аллельдің басқа аллельге салыстырғанда басымдылық көрсетуін білдіреді. Бұған мысал ретінде Хантингтон ауруын келтіруге болады. Хантингтон ауруы доминантты аллельден туындағанымен, Америка Құрама Штаттарында тек шамамен 30,000 адамға әсер етеді.1.
  • Белгілер әрқашан бір геннің өнімі бола бермейді. Мысалы, адамдарда көздің түсімен байланысты кем дегенде 3 түрлі ген бар. Сонымен қатар, кейде бір геннің екіден көп аллелі болуы мүмкін. Мысалы, мысықтардың жүн түсін анықтайтын бір геннің 3 түрлі аллелі бар.